नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलन र महिला आन्दोलनका अग्रणी शिखर व्यक्ति साहना प्रधान

रामचन्द्र महर्जन, असोज ७

नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा झण्डै सात दशक लामो योगदान दिएकी प्रधान ०४६ सालको संघर्षका क्रममा विभिन्न मोर्चामा विभाजित कम्युनिष्ट पार्टीलाई एकै थलोमा ल्याएर अघि बढाउन सफल नेतृका रुपमा चिनिनु हुन्छ । अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर प्रधान ०१७ सालपछि अध्यापन गर्दै वामपन्थी आन्दोलनमा समेत उत्तिकै सक्रिय हुनुभएको थियो । २००९ सालमा कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक पुष्पलालसँग विवाद गरेकी प्रधानले उहाको निधनपछि पुष्पलाल समूहको नेतृत्व सम्हाल्नु भएको थियो । ०४७ सालमा नेकपा (माले) र नेकपा (माक्र्सवादी) बीच एकीकरणपछि एमालेको स्थायी समिति सदस्य बनेकी साहाना त्यो पछि संधै पार्टीको नेतृत्वमा रहनु भयो । एमाले निर्माण देखि कम्युनिष्ट आन्दोलनमा प्रधानको योगदानबारे एमाले अध्यक्ष केपी ओली भन्नहुन्छ –‘कसैले चाहदैमा सकिने काम हैन सिंगो आन्दोलनको नेतृत्व गर्नु । त्यसमा पनि तत्कालीन समयमा महिलाले आन्दोलनको नेतृत्व गर्नु । यही नेतृत्वपछि उहाँले पार्टीलाई एकीकरणमा ल्याउनुभयो’ उहाले थप्नुभयो–‘पार्टी एकता र एकीकरणमा उहाँको भुमिका अतुलनीय छ । जुन अहिले स्मरण गर्नुपर्छ ।’   

२००७ सालमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको सदस्यता लिएकी प्रधान अखिल नेपाल महिला संघको संस्थापक महासचिव र नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको पहिलो पुस्ताकी अग्रणी नेता हुनुहुन्छ । पार्टी एकीकरण पछि पुन:गठित अखिल नेपाल महिला संघको केन्द्रीय अध्यक्ष बन्दै महिला आन्दोलन र त्यसका मुद्दाको उठान र कार्यान्वयनमा उहाँले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो । आफ्नो जीवनभर संघर्ष गरेकी प्रधानको जीवनवाट धेरै सिक्नु पर्ने धारणा राख्नु हुन्छ एमाले अध्यक्ष ओली । ‘सहाना प्रधान निकै धैर्य गर्न सक्ने महिला नेतृ हुनुहुन्थ्यो । उहाँले आफ्नो जीवनमा धेरै संघर्ष गर्नुभयो ।’ उहाँले भन्नुभयो ‘कहिले जाँगिरवाट निष्कासन गर्ने, आर्थिक अभावको श्रृजना गरि घुडा टेकाउन अनेक प्रयास भए तर उहाँ यस्ता कुरामा झुक्नु भएन् । यी नै संघर्षवाट उहाले नेपाली राजनीतिको असाधारण नायकत्वको देखाउनुभएको छ ।’ 

०७ साल यताका सबै जसो परिवर्तनकारी आन्दोलनमा सक्रियता पूर्वक लाग्नु भएकी प्रधानले नेपाली लोकतान्त्रिक आन्दोलन र कम्युनिष्ट आन्दोलनमा गरेको योगदान अविस्मरणीय छ । एमाले बरिष्ठ नेता झलनाथ खनाल उहाँको भुमिका र योगदान अग्रणी रहेको बताउनुहुन्छ । ‘नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलन, लोकतान्त्रिक आन्दोलन र महिला आन्दोलनको उहाँ अग्रणी शिखर पुरुषका रुपमा म अहिले स्मरण गर्न चाहनछु ।’
यस्तै उपाध्यक्ष बामदेव गौतम, प्रधानको निधन भएपनि उहाँको योगदान एमालेले नभुल्ने बताउनुभयो । ‘साहना प्रधानको सिंगो जीवन नै संघर्षमा वित्यो । उहाँको जीवनमा भएका काम र योगदानवाट जोकोहीले शिक्षा लिन सक्दछ । उहाँ जो कोहीको प्रेरणाको श्रोत बन्न सक्नुहुन्छ ।’ उहाँले भन्नुभयो । 

नेपाली आन्दोलनको शिखर ब्यक्तित्वका रुपमा रहेकी प्रधानको उत्तरार्ध भने सुखद हुन सकेन । झण्डै ३ बर्षदेखि ओछ्यान परेकी प्रधानलाई पछिल्लो समय एमालेले समेत बेवास्था गरेको आरोप आफन्तहरु लगाउछन् । अन्तत ३ बर्षदेखिको उकुसमुकुस मनमै राखेर उहाँको निधन भयो । तर एमाले र साहाना प्रधान सम्बन्धमा बाहिर आएका समाचारहरु प्रति नेता माधवकुमार नेपाल भने अस्विकार गर्नुहुन्छ । ‘साहना जीको उपचारका लागि मैले नै कुरा उठाएको थिए र सरकारले उपचारको जिम्मेवारी पनि लियो । हामीले डाक्टरलाई कहा लगेर उपचार गर्न सकिन्छ भने सोधेका पनि थियौ तर डाक्टरले कही लगेर पनि हुन्न भन्यो ।’ उहाँ थप्नुभयो–‘पार्टी गर्नु पर्ने काम गरेको छ । उहाँको उपचार र हेर विचारमा पुर्‍याउनु पर्ने ध्यान पुर्‍याइएको छ । त्यसैले मलाई लाग्दैन उहाँको उपचारमा कुनै कमी कमजोरी भएको छ ।’ 

१९८४ साल असार २७ गते काठमाडौंको असन टोलमा आमा रम्भादेवी र बुबा शङ्करलाल प्रधानकी तेस्रो सन्तानका रूपमा जन्मिनुभएकी सहाना प्रधान पाच बर्षकै उमेरमा परिवारसंगै बर्मा जानुभएको थियो । बर्मामा छदै दोस्रो विश्व युद्धको प्रभाव नजिकबाट नियाल्नु भएकी प्रधान २००१ सालमा स्वदेश फर्केपछि राणाशाही विरोधी आन्दोलनमा सङ्लग्न हुनुभयो । दिदी साधना प्रधान र कँग्रेस नेतृ मंगलादेवी सिंहसंगै महिला अधिकारका सवालमा आवाज उठाएकी साहानालाई नेपालका अन्य राजनीतिक दल समेत उच्च दर्जा दिन्छन् । ‘उहाँ र मेरो आमा मंगलादेवी सिंह ०७ साल अघि देखि नै महिलालाई भोटिङ राईटस् दिनुपर्छ पुरुषले मात्र होइन महिलाले पनि पढ्न पाउनु पर्छ भनेर संघर्षमा लाग्नु भएको थियो ।’ 

कंग्रेस महामन्त्री प्रकाशमान सिंहले भन्नुभयो–‘संघर्षको त्यो समयमा मेरा बुबा आमा र उहाँको परिवारबीचपनि एक खाले विशेष रिलेसन थियो ।’ 

२०४७ सालको आन्दोलनपछि गठित अन्तरिम सरकारमा दोस्रो दर्जा लिदै उद्योग वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री बनेकी प्रधान त्यसपछि उपप्रधानमन्त्रीसहित परराष्ट्र, महिला बालबालिका तथा समाज कल्याण मन्त्री बन्नुभएको थियो । पुष्पलालकी जीवनसंगी भएर मात्र हैन, कम्युनिष्ट पार्टी स्थापना र त्यसलाई अहिलेको अवस्थासम्म ल्याउन साहानाले पुर्‍याएको योगदान, नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको ईतिहासमा स्वर्ण अक्षरले लेखिने छ ।