स्कुल पढ्दै गर्दा सद्बिज छर्न पशुपति आउनेको भीडमा मिसिएर पहिलो पटक काठमाडौं आइपुगेका थिए उनी । पोखरा बाटुले चौरका उनै किशोर पछि जनमनका कवि, गीतकार, गायक र संगीतकार भएर देखा परे । लोकजीवन र माटोको भाका टिपेर संवर्द्धन र प्रवर्द्धन गर्ने अभियानबापत राष्ट्रकै तर्फबाट 'जनकवि केशरी' को उपाधि पाए ।
'हरियो डाँडामाथि हलो जोत्ने साथी...', 'आज मादल बजेको किन गाउँबेसी दुनियाँ ब्युँझाउन...', 'धुरु धुरु नरोऊ आमा, तिम्रो आँसु पुछेरै छाडौंला...', 'घर सम्झी रोएको होला, डाँडा काटी गएको नेपाली...', 'साइँली रिमै चौंरी गाई, झर्यो रिमै मधुवनमै...', 'हाम्रो तेन्जिङ शेर्पाले, चढ्यो हिमाल चुचुरो..,' जस्ता जनजिब्रोमा झुन्डिएका सयौं सिर्जना दिएका उनै जनकवि केशरी धर्मराज थापाको ९० वर्षको उमेरमा मंगलबार बिहान राजधानीमा चोला उड्यो ।
मस्तिष्कघातका कारण लामो समयदेखि अस्वस्थ थापाको स्वयम्भूस्थित निवासमै निधन भएको हो । खबर सुनेपछि साहित्य, संस्कृति, कला र राजनीतिक क्षेत्रका शुभेच्छुकहरू स्वयम्भूमै पुगेका थिए । दिउँसो कमलादीस्थित नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा श्रद्धासुमनका लागि राखिएको पार्थिव शरीरमा फूल चढाउँदै गर्दा प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाको अनुहार भावुक देखिन्थ्यो । उपप्रधानमन्त्री वामदेव गौतम, एमाओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल, नेता बाबुराम भट्टराई, एमाले वरिष्ठ नेता माधव नेपालदेखि मन्त्री, कलाकार र साहित्यकारसम्मले श्रद्धाञ्जलि दिए । पशुपति आर्यघाटमा सरकारका तर्फबाट संस्कृतिमन्त्री दीपकचन्द्र अमात्यले राष्ट्रिय झन्डा ओडाएर सम्मान गरे, जेठा छोरा मदनराजले दागबत्ती दिए ।
'त्यो समय लोक साहित्य र संगीत संकलन तथा प्रवर्द्धनमा अरू पनि लागेका थिए, तर उहाँ आजीवन समर्पित हुनु भो,' २०२६ देखि २०३१ सम्म तत्कालीन नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा सहसदस्यका रूपमा सँगै काम गरेका संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीले थापाको योगदान सम्झे, 'गाउँ-गाउँमा गएर, जनताको लोकबोली टिपेर आफैं गाउने, संगीत गर्ने र शब्द रचना गरेर मौलिकपनसमेत दिने उहाँको विशेष खुबी थियो ।'
सबै अञ्चल, जिल्लामात्रै नभई भारतीय नेपाली समाजका कुनाकन्दरामा समेत पुगेर अलिखित लोक साहित्यलाई उजिल्याउन थापाको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको जोशी सम्झन्छन । थापा आफू मात्रै गाउने र अघि बढ्नेभन्दा पनि अरूलाई समेत घच्घच्याउने स्वभावका थिए ।
'पोखरा बाटुलेचौरबाट गन्धर्वहरू काठमाडौंमा ल्याएर त्यो समुदायको लोक संगीतलाई राष्ट्रिय महत्त्वको बनाउनुमा उहाँको ठूलो देन छ,' जोशीले भने । थापाकै पहलमा ल्याइएको गन्धर्व टोलीमध्ये झलकमान गन्धर्वले राष्ट्रिय चिनारी नै बनाए ।
स्कुले जीवनमै सद्बिउ छर्नेसित काठमाडौं आउनु थापाको जीवनको महत्त्वपूर्ण टर्निङ प्वाइन्ट मानिन्छ । त्यसपछि उनी काठमाडौंमै पढ्न थाले । निजामतीमा प्रथमा र मध्यमा उत्तीर्ण गरे । लगत्तै उनी श्री ३ को गुठी बन्दोबस्तमा नौसिन्दाको जागिरे भए । बढुवा भएर बहिदारसम्म बने । त्यही बेला उनले उस्ताद भगतकृष्ण मानन्धरसँग संगत गरे, शास्त्रीय संगीत सिके । विसं १९९६ मा विवाह गरेका उनले २००२ मा गोरखपत्रमा जागिर खान पुगे । २००७ को जनक्रान्तिपछि गाउँ-गाउँ पुगेर गीत गाउँदै हिँडे । २००८ मा तत्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री जवहारलाल नेहरू नेपाल आउँदा राजा त्रिभुवनले टुँडिखेलमा थापालाई सहिदको सम्झनामा गीत गाउन लगाएका थिए । उनले 'चरी बस्यो रूखैको हाँगामा, रोयो हिमाल मिर्मिरे साँझैमा...' गाउँदा त्रिभुवनसमेत भावुक बनेका थिए । त्यस वर्षको सेरोफेरोमा थापाले गाएका गीत 'क्रान्तिकारी हे वीर केआईसिंह, कहाँ गयौ झयालखाना तोडेर...' ले भने थापा स्वयंलाई समस्यामा पार्यो । करिब एक महिना उनी जेल परे ।
'उहाँले २००९ देखि २०२६ सम्म रेडियो नेपालमा काम गर्नुभएको देखिन्छ,' रेडियो नेपालमै भेटिएका र सँगै गीतसमेत गाएका संगीतकार बुलु मुकारुङले भने, 'गीतमा सामाजिकता भित्र्याउने सन्दर्भमा उहाँ मित्रसेनबाट प्रभावित देखिनुहुन्छ ।' थापाले त्यतिबेला रेडियो नेपालमा चलाएको कार्यक्रम लोकलहरी' निकै चर्चित मानिन्थ्यो । रेडियो नेपालको परम्प्ारागत रबैयाविरुद्ध राल्फा अभियान चलाउँदै मुलुकका विभिन्न थलोमा सांस्कृतिक अभियान लिएर जानुअघि रामेश, रायन, अरिम र मञ्जुलहरूले पनि थापाको 'लोकलहरी' मा गीत गाएका थिए । रेडियो नेपालका लोक सांस्कृतिक विभागका प्रबन्धक थापा तत्कालीन राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानका आजीवन सदस्यदेखि संस्कृति विभागको महानिर्देशकसम्म बने ।
'जनकवि केशरी' को उपाधि भने राजा महेन्द्रबाट २०१३ मा पाएका थिए । सोही वर्ष तत्कालीन प्रधानमन्त्री डा. केआई सिंहले थापालाई शिक्षा तथा स्वायत्त शासन मन्त्रीका रूपमा नाम सिफारिस गरे पनि राजाले 'लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा पनि तिम्रै आफनै मान्छे हो नि' भन्दै अर्कै संकेत गरेपछि उनको सट्टा देवकोटा मन्त्री बनेको नरेन्द्रराज प्रसाईंको 'देवकोटाको जीवन शैली' पुस्तकको पेज नं १४० मा उल्लेख छ ।
पिता हर्कबहादुर र माता मनमायाबाट १९८१ साउने संक्रान्तिका दिन जन्मेका थापाले २०२५ मा मदन पुरस्कार र २०५७ मा जगदम्बाश्री पुरस्कार पाएका थिए । उनको पहिलो रचना 'पहाडी जीवन' (गीतिसाहित्य, २००३) मानिन्छ । 'रत्नजुरेली', 'वनचरी', 'रानीपोखरी', 'कोसेली', 'कालीको लहर', 'तिलोत्तमाको भेल', 'शीतलपाटी', 'मिर्मिरेको रन्को', 'मेरो नेपाल भ्रमण', 'पहाडी संगीत', 'मंगलीकुसुम', 'गण्डकीको सुसेली', 'सगरमाथाको सेरोफेरो', 'चितवन दर्पण', 'दिव्य चौतारी', 'गोलसिमल', 'तनहुँका फूलबारी', 'वासन्ती-वसन्त' लगायत दर्जनौं कृति प्रकाशित छन । 'प्रजातन्त्रको काफल पाक्यो...' गीत २०४७ मा रेडियो नेपालमा रेकर्ड भएको उनको अन्तिम गीत हो ।
सुरुआती समय रेडियो नेपालमा लाइभ गायन मात्रै हुने र व्यवस्थित रेकर्डिङ नहुने भएकाले थापाले कोलकातास्थित हिन्दुस्थान रेकर्डस कम्पनी र हिज मास्टर्स भ्वाइस -एचएमभी) को स्टुडियोसम्म पुगेर गीत रेकर्ड गराएका थिए । 'त्यतिबेला उनका गीत प्रायः भी. बल्सराले एरेन्ज गरेको देखिन्छ,' अनुसन्धानमूलक कृति 'नेपाली संगीतको अभिलेख' लेखिरहेका बुलु मुकारुङले भने, 'त्यतिबेला प्रायः गीत त्यही स्टुडियोमा रेकर्ड भएको देखिन्छ, रोचक के भने स्टुडियोमा फोटोचाहिँ थापाको मात्रै सजिएका थिए ।'
त्यतिबेला थापाले उर्मिला कुमारीलाई गायिकाको रूपमा स्थापित बनाउन निकै साथ सहयोग गरेको पनि मुकारुङले खुलाए । तिनताक थापाले उर्मिलासँग 'झम झम परेली...', 'उकालो चढ्ने ए परदेशी...', 'नेपाली कहाँ गयो, हाम्रो गीत त्यसै हरायो...', 'यो माया आउने जाने...' लगायतका गीत गाएका थिए ।
मेचीकाली घुमेर गीत संकलन गर्दै र पुस्तकमार्फत प्रचारप्रसार गर्दै हिँड्ने बेलामा थापाले पुर्वी नेपालको आठपहरिया समुदायको लोकभाका टिपेर 'घिन्ताङ घिन्ताङ मादलै बज्यो...' देखि पश्चिम नेपालको लोक संवेदना समेटिएको 'काली पारि दाइ कति राम्रो...' सम्म लेखे । भारतको देहरादुन, दार्जिलिङ, सिक्मिम र आसामसम्म पुगेर लोकभाका संकलन गरेका उनले २०१९ मा दिल्लीमा तत्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री नेहरू, राष्ट्रपति लगायत उच्च पदस्थ अघिल्तिर गीत गाएको सम्झना गर्छन् गायक कुमार बस्नेत । बस्नेत राजा महेन्द्र सहितको त्यो टोलीमा सामेल थिए । महेन्द्रले दिल्लीस्थित होटल अशोकामा भारतीय पक्षलाई रात्रिभोज दिएका थिए, जहाँ नातिकाजी, शिवशंकर, तारादेवी लगायतले पनि गीत गाएका थिए । 'थापा सबैका ध्यान आकृष्ट गराउँदै मिठो स्वरमा गाउन एकदमै सिपालु हुनुहुन्थ्यो' बस्नेतले सम्झे । 'घुम्दै आग्रा पुग्दा बाटोमा उहाँले 'हरियो डाँडामाथि, हलो जोत्ने साथी...' गीत सुनाउनुभएको थियो' उनले भने, 'त्यसपछि यो गीत नेपालमा खुब चल्तीमा आयो ।'
महाकवि देवकोटा पुरस्कार, युगकवि सिद्धिचरण पुरस्कार, छिन्नलता पुरस्कार, भानुभक्त पुरस्कार, नई सुकीर्ति लगायत दर्जनौं पुरस्कार पाएका थापाका नाममा लोकगीत संगीतलाई प्रवर्द्धन गर्न २०५१ मा 'धर्मराज थापा तथा सावित्री थापा प्रतिष्ठान स्थापना गरिएको थियो । थापालाई श्रीओम श्रेष्ठ रोदनले गीतकार एस्पी कोइरालाको शब्द र यम बरालको संगीत रहेको 'चिरेर हेर...' गीतको म्युजिक भिडियोमा पनि उतारेका थिए । थापाका तीन छोरा -मदन, कुञ्ज र बुलन्द) र दुई छोरी -ज्ञानु र पानु) छन् । गायिका ज्ञानु राणा उनका जेठी छोरी हुन् ।
FROM: ekantipur.com
FROM: ekantipur.com